पेरू शेती Peru Sheti म्हणजे फाळझाडांची नियोजनबद्द पद्धतीने लागवड करून दर्जेदार उत्पन घेण्याची पद्धत आहे.
विशेषता योग्य जमीन, हवामन, रोग-कीड, जात, सिंचन, खत व्यावस्थापन, आणि बाजारपेठेचे नियोजन केल्यास फळबाग शेतीतून चांगले उत्पादन घेता येते.
प्रस्तावना :-
पेरु शेती हे भारतातील सर्वाधिक लागवड होणाऱ्या आणि शेतकऱ्यांना चांगले आर्थिक उत्पन्न मिळवून देणाऱ्या प्रमुख फळपिकांपैकी एक आहे.
त्यामुळे उत्कृष्ट चव, उच्च पोषणमूल्य, वर्षभर असलेली बाजारपेठेतील मागणी आणि तुलनेने कमी लागवड खर्च यामुळे पेरूची लागवड दिवसेंदिवस वाढत आहे.
याशिवाय पेरूच्या फळांमध्ये व्हिटॅमिन C, व्हिटॅमिन A, आहारातील तंतू (फायबर), कॅल्शियम, फॉस्फरस, लोह तसेच इतर अनेक पोषक घटक मुबलक प्रमाणात आढळतात.
म्हणून हे फळ आरोग्यासाठी अत्यंत उपयुक्त मानले जाते.
विशेष म्हणजे महाराष्ट्रसह भारतातील अनेक राज्यांमध्ये पेरूची व्यापारी लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.
योग्य हवामान, सुपीक जमीन, दर्जेदार रोपे, संतुलित खत व्यवस्थापन, योग्य सिंचन तसेच कीड व रोगांचे प्रभावी नियंत्रण यांचा अवलंब केल्यास पेरूच्या बागेतून अनेक वर्षे भरघोस आणि दर्जेदार उत्पादन मिळू शकते.
पिकाने पेरूचा उपयोग ताजे फळ म्हणून तसेच ज्यूस, जेली, जॅम, पल्प आणि इतर प्रक्रिया उद्योगांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.
यामुळे या फळाला देशांतर्गत तसेच परदेशी बाजारपेठेतही मोठी मागणी आहे.
विशेषता आजच्या आधुनिक शेतीमध्ये ठिबक सिंचन, मल्चिंग, माती परीक्षण, सुधारित वाण, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचा वापर करून पेरूची शेती अधिक फायदेशीर करता येते.
पेरू शेती योग्य नियोजन आणि शास्त्रीय पद्धतीने लागवड केल्यास कमी खर्चात अधिक उत्पादन मिळविणे शक्य होते.
या मार्गदर्शकामध्ये पेरू लागवडीसाठी उदारणार्थ योग्य जमीन निवडण्यापासून माती परीक्षण, जमिनीची तयारी, रोपांची निवड, लागवड, सिंचन, खत व्यवस्थापन, छाटणी, कीड व रोग नियंत्रण, फळांची काढणी, वर्गीकरण, पॅकिंग, साठवणूक आणि विक्रीपर्यंतची सर्व माहिती सोप्या व शेतकरी-अनुकूल मराठी भाषेत दिली आहे.
थोडक्यात हि माहिती नवोदित तसेच अनुभवी शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त ठरेल आणि पेरूची शेती अधिक यशस्वी करण्यास मदत करेल.
जमीन निवड व खरेदी
पेर बागायतीसाठी सर्वप्रथम योग्य जमिनीची निवड करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
योग्य जमीन निवडल्यास झाडांची वाढ चांगली होते,तसेच उत्पादन वाढते आणि फळांचा दर्जाही सुधारतो.त्यामुळे जमीन निवडताना खालील बाबींची विशेष काळजी घ्यावी.
- पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन असावी.
- मध्यम, काळी, गाळाची किंवा हलकी ते मध्यम जमीन पेरू लागवडीसाठी योग्य असते.
- जमिनीचा pH 6.0 ते 7.5 दरम्यान असावा.
- खारट, क्षारयुक्त किंवा पाणी साचणारी जमीन टाळावी.
- वर्षभर सिंचनासाठी पुरेसे पाणी उपलब्ध असावे.
- शेतापर्यंत रस्ता, वीज आणि बाजारपेठेची सुविधा असल्यास अधिक फायदेशीर ठरते.
माती परीक्षण
विशेषता लागवडीपूर्वी मातीचे परीक्षण करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
माती परीक्षणामुळे जमिनीतील पोषक घटकांची स्थिती समजते आणि त्यानुसार खतांचे योग्य नियोजन करता येते.
याशिवाय माती परीक्षणा मुळे खालील माहिती मिळते.
- जमिनीतील नत्र (N), स्फुरद (P) आणि पालाश (K) यांचे प्रमाण.
- सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची उपलब्धता.
- सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण.
- जमिनीचा pH आणि क्षारांचे प्रमाण.
- विशेष जमिनीची सुपीकता.
तसेच माती परीक्षणाच्या अहवालानुसार खतांचा संतुलित वापर केल्यास उत्पादन वाढते आणि अनावश्यक खर्च टाळता येतो .
शेताची मशागत
लागवडीपूर्वी शेताची योग्य मशागत करणे आवश्यक असते. कारण यामुळे माती भुसभुशीत होते, तणांचे नियंत्रण होते आणि रोपांची वाढ चांगली होते.
- एकदा खोल नांगरट करावी.
- त्यानंतर दोन ते तीन वेळा कुळवाच्या पाळ्या द्याव्यात.
- शेतातील तण, दगड व इतर कचरा पूर्णपणे काढून टाकावा.
- जमीन समतल करावी.
- आवश्यकतेनुसार ठिबक सिंचनाची व्यवस्था तयार करावी.
योग्य जातीची निवड
प्रदेश, हवामान आणि बाजारपेठेतील मागणी लक्षात घेऊन योग्य जातीची निवड करावी.
चांगल्या जातींची रोपे लावल्यास उत्पादन अधिक मिळते आणि तसेच फळांचा दर्जाही उत्कृष्ट राहतो.
पेरूच्या प्रमुख जाती :
- लाल पेरू
- व्ही.एन.आर.
- श्वेता
- तैवान पिंक
- रेड डायमंड
- लखनौ-४९ (सरदार)
- हिसार सफेदा
रोपे खरेदी करताना खालील बाबी लक्षात घ्याव्यात.
- प्रमाणित रोपवाटिकेतूनच रोपे खरेदी करावीत.
- रोगमुक्त आणि निरोगी रोपे निवडावीत.
- मजबूत मुळे व सरळ खोड असलेली रोपे घ्यावीत.
लागवडीचा हंगाम
लागवडीसाठी योग्य हंगाम निवडल्यास त्यामुळे रोपांची वाढ चांगली होते आणि मृत्यूचे प्रमाण कमी राहते.
योग्य लागवडीचा कालावधी :
- जून ते ऑगस्ट (पावसाळी हंगाम)
- फेब्रुवारी ते मार्च (सिंचनाची सुविधा असल्यास)
पावसाळ्यात लागवड केल्यास रोपांना नैसर्गिक ओलावा मिळतो आणि वाढ चांगली होते, तर सिंचनाची सोय असल्यास उन्हाळ्यापूर्वीही लागवड करता येते.
खड्डे तयार करणे
पेरू शेती लागवडीपूर्वी योग्य आकाराचे खड्डे तयार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
योग्य प्रकारे भरलेले खड्डे रोपांच्या मुळांची वाढ चांगली होण्यास मदत करतात आणि सुरुवातीच्या वाढीस आवश्यक पोषकद्रव्ये उपलब्ध करून देतात.
- लागवडीपूर्वी २ फूट × २ फूट × २ फूट आकाराचे खड्डे घ्यावेत.
- खड्डा घेताना वरची व खालची माती वेगळी ठेवावी.
- विशेष खड्डे १५ ते २० दिवस उन्हात उघडे ठेवावेत, त्यामुळे जमिनीतील हानिकारक बुरशी व किडींचा प्रादुर्भाव कमी होतो.
- वरच्या मातीमध्ये २० ते २५ किलो चांगले कुजलेले शेणखत, ५०० ग्रॅम सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP), ५०० ग्रॅम नीम पेंड आणि आवश्यकतेनुसार जैविक खत मिसळून खड्डे भरावेत.
- तसेच खड्डे भरल्यानंतर थोडे पाणी द्यावे, जेणेकरून माती व्यवस्थित बसेल.
अंतर ठेवून लागवड
झाडांची योग्य वाढ, सूर्यप्रकाशाचा पुरेसा वापर, व्हावा म्हणून हवा खेळती राहणे आणि कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव कमी करण्यासाठी योग्य अंतर ठेवणे आवश्यक आहे.
- सामान्य लागवडीसाठी ६ × ६ मीटर किंवा ५ × ५ मीटर अंतर ठेवावे.
- उच्च घनतेच्या लागवडीमध्ये कमी अंतर ठेवून अधिक झाडे लावली जातात.
- लागवडीचे अंतर निवडताना जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि निवडलेली जात विचारात घ्य .
लागवडीची पद्धत
रोपे योग्य पद्धतीने लावल्यास त्यांची नक्कीच वाढ जलद होते आणि मृत्यूचे प्रमाण कमी राहते.
- खड्ड्याच्या मध्यभागी रोप सरळ उभे लावावे.
- रोपाच्या मुळांभोवती माती व्यवस्थित भरून हलक्या हाताने दाबावी.
- कलमाचा जोड (Graft Union) जमिनीच्या पातळीपेक्षा वर राहील याची काळजी घ्यावी.
- लागवड झाल्यानंतर लगेच पाणी द्यावे.
- रोप वाऱ्यामुळे वाकू नये म्हणून आधारासाठी मजबूत काठी बांधावी.
- सुरुवातीच्या काही दिवसांत रोपांना आवश्यकतेनुसार सावली द्यावी.
सिंचन व्यवस्थापन
कारण पेरूच्या झाडांच्या योग्य वाढीसाठी आणि चांगल्या उत्पादनासाठी नियमित व संतुलित सिंचन करणे आवश्यक आहे.
- ठिबक सिंचन ही सर्वात प्रभावी व पाणी बचत करणारी पद्धत आहे.
- उन्हाळ्यात ५ ते ७ दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.
- हिवाळ्यात १० ते १५ दिवसांच्या अंतराने सिंचन करावे.
- पावसाळ्यात आवश्यकतेनुसारच पाणी द्यावे.
- झाडाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार पाण्याचे प्रमाण बदलावे.
- जास्त पाणी दिल्यास मुळे कुजण्याचा धोका वाढतो, त्यामुळे पाणी साचू देऊ नये .
खत व्यवस्थापन
याशिवाय झाडांना संतुलित प्रमाणात सेंद्रिय व रासायनिक खतांचा पुरवठा केल्यास झाडांची वाढ चांगली होते, फुलधारणा वाढते आणि दर्जेदार उत्पादन मिळते.
- दरवर्षी झाडाच्या वयानुसार खतांचे नियोजन करावे.
- चांगले कुजलेले शेणखत नियमित वापरावे.
- नत्र (N), स्फुरद (P) आणि पालाश (K) यांचा संतुलित वापर करावा.
- सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता असल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने त्यांचा वापर करावा.
- सेंद्रिय खतांचा अधिक वापर केल्यास जमिनीची सुपीकता वाढते, पाणी धारण करण्याची क्षमता सुधारते आणि सूक्ष्मजीवांची वाढ होते.
- माती परीक्षणाच्या अहवालानुसार खतांचे प्रमाण निश्चित करावे.
तण नियंत्रण
यामुळे पेरू शेती बागेत तणांचे प्रमाण वाढल्यास झाडांना मिळणारे पाणी, अन्नद्रव्ये आणि सूर्यप्रकाश यासाठी स्पर्धा निर्माण होते.
त्यामुळे झाडांची वाढ मंदावते, उत्पादनात घट येते आणि कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते. त्यामुळे तणांचे वेळेवर नियंत्रण करणे आवश्यक आहे.
- झाडाभोवती नियमित खुरपणी करून तण काढावेत.
- मल्चिंग (Mulching) चा वापर केल्यास तणांची वाढ कमी होते, जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो आणि पाण्याची बचत होते.
- आवश्यकतेनुसार कृषी तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसार तणनाशकांचा वापर करावा.
- पावसाळ्यात तणांची वाढ अधिक होत असल्याने विशेष काळजी घ्यावी.
- शेत नेहमी स्वच्छ ठेवावे.
छाटणी
झाडांची योग्य वाढ, चांगली फळधारणा आणि दर्जेदार उत्पादन मिळण्यासाठी नियमित छाटणी करणे आवश्यक आहे.
मात्र छातानिमुळे झाडामध्ये सूर्यप्रकाश आणि हवा योग्य प्रमाणात खेळती राहते.
- सुकलेल्या, रोगग्रस्त व तुटलेल्या फांद्या काढून टाकाव्यात.
- एकमेकांवर घासणाऱ्या किंवा आडव्या वाढलेल्या फांद्या छाटाव्यात.
- झाडाला योग्य आकार द्यावा.
- विशेषता झाडाच्या मध्यभागी हवा व प्रकाश पोहोचेल याची काळजी घ्यावी.
- छाटणीनंतर आवश्यकतेनुसार बुरशीनाशकाची फवारणी करावी.
- स्वच्छ व धारदार छाटणीची साधने वापरावीत.
कीड व रोग व्यवस्थापन
पिकामध्ये विविध किडी व रोगांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. वेळेवर नियंत्रण न केल्यास उत्पादन आणि फळांचा दर्जा दोन्ही कमी होतात.
त्यामुळे नियमित निरीक्षण करून आवश्यक ती उपाययोजना करावी.
प्रथम प्रमुख किडी
- फळमाशी
- मावा
- खोड पोखरणारी अळी
- मिलीबग (Mealybug)
- खवले कीड
प्रमुख रोग
- मर रोग (Wilt)
- पानावरील डाग रोग
- मुळकूज
- अँथ्रॅक्नोज
प्रतिबंधात्मक उपाय
- बाग स्वच्छ ठेवावी.
- झाडांमध्ये योग्य अंतर ठेवावे.
- रोगग्रस्त फांद्या, पाने व फळे त्वरित काढून नष्ट करावीत.
- वेळोवेळी बागेची पाहणी करावी.
- कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार योग्य कीटकनाशके व बुरशीनाशकांची फवारणी करावी.
- जैविक कीड नियंत्रण पद्धतींचा वापर करावा.
फुलोरा व फळधारणा
झाडांमध्ये लागवडीनंतर साधारण २ ते ३ वर्षांनी फुलोरा व फळधारणा सुरू होते.
योग्य व्यवस्थापन केल्यास झाडांवर भरपूर फुले येतात आणि फळधारणा चांगली होते.
- वेळेवर सिंचन करावे.
- संतुलित खतांचा वापर करावा.
- आवश्यकतेनुसार छाटणी करावी.
- तसेच फुलोऱ्याच्या काळात कीड व रोगांपासून संरक्षण करावे.
- फुलगळ टाळण्यासाठी झाडांना ताण येणार नाही याची काळजी घ्यावी.
- योग्य व्यवस्थापनामुळे मोठी, आकर्षक आणि दर्जेदार फळे मिळतात.
फळांची वाढ
फळधारणा झाल्यानंतर फळांच्या वाढीचा कालावधी अत्यंत महत्त्वाचा असतो.
या काळात झाडांना पुरेसे पाणी, अन्नद्रव्ये आणि संरक्षण मिळणे आवश्यक आहे.
- नियमित सिंचन करावे.
- संतुलित प्रमाणात खतांचा वापर करावा.
- कीड व रोगांचे वेळेवर नियंत्रण करावे.
- तुटलेल्या किंवा रोगग्रस्त फळांची वेळीच विल्हेवाट लावावी.
- आवश्यकतेनुसार फळांना आधार द्यावा.पेरू फळांची काढणी
- मोठी, गुळगुळीत, आकर्षक आणि दर्जेदार फळांना बाजारात अधिक किंमत मिळते.
- योग्य व्यवस्थापनामुळे उत्पादनात तसेच फळांच्या गुणवत्तेत वाढ होते.
फळांची काढणी
फळे योग्य परिपक्वतेच्या अवस्थेत काढल्यास त्यांचा दर्जा, चव आणि बाजारभाव चांगला मिळतो.
खूप कच्ची किंवा अतिपिकलेली फळे काढल्यास त्यांची गुणवत्ता कमी होते.
त्यामुळे योग्य वेळी आणि योग्य पद्धतीने फळांची काढणी करणे आवश्यक आहे.
- फळांचा रंग गडद हिरव्या रंगातून फिकट हिरवा किंवा पिवळसर होऊ लागल्यावर काढणी करावी.
- योग्य फळे पूर्ण आकाराची, टणक आणि निरोगी असावीत.
- तसेच फळे हाताने किंवा कात्रीच्या साहाय्याने काळजीपूर्वक तोडावीत.
- विशेष फळांना धक्का लागू देऊ नये, कारण त्यामुळे साठवण क्षमता कमी होते.
- सकाळी किंवा संध्याकाळी थंड वातावरणात काढणी करणे अधिक योग्य असते.
- काढणी केलेली फळे सावलीत ठेवावीत.
वर्गीकरण व पॅकिंग
काढणीनंतर फळांचे वर्गीकरण करून योग्य प्रकारे पॅकिंग केल्यास वाहतुकीदरम्यान होणारे नुकसान कमी होते आणि बाजारात चांगला दर मिळतो.
वर्गीकरण
- फळांचा आकार, वजन, रंग आणि गुणवत्तेनुसार वर्गीकरण करावे.
- खराब, रोगग्रस्त किंवा जखमी फळे वेगळी काढावीत.
- एकाच आकाराची व गुणवत्तेची फळे एकत्र ठेवावीत.
पॅकिंग
- फळे स्वच्छ करून पॅक करावीत.
- स्वच्छ प्लास्टिक क्रेट किंवा कागदी बॉक्समध्ये पॅकिंग करावे.
- आवश्यक असल्यास फळांमध्ये कागद किंवा फोम नेटचा वापर करून सुरक्षित पॅकिंग करावे.
- वाहतुकीदरम्यान फळांना धक्का बसणार नाही याची काळजी घ्यावी.
- पॅकिंगवर उत्पादनाचे नाव, वजन आणि उत्पादकाची माहिती नमूद करावी.
विक्री
पेरूची विक्री योग्य बाजारपेठेत आणि योग्य वेळी केल्यास अधिक नफा मिळतो.
बाजारातील मागणी, दर्जा आणि हंगामानुसार विक्रीचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.
शेतकरी मित्रानो पेरूची विक्री खालील माध्यमातून करता येते.
- स्थानिक बाजार
- घाऊक बाजार
- सुपरमार्केट
- थेट ग्राहकांना विक्री
- ऑनलाइन विक्री
- फळ प्रक्रिया उद्योग (ज्यूस, जेली, जॅम, पल्प इ.)
दर्जेदार आणि आकर्षक फळांना बाजारात अधिक मागणी व चांगला दर मिळतो.
उत्पादन
हे पेरूचे उत्पादन निवडलेली जात, झाडाचे वय, हवामान, जमीन, खत व्यवस्थापन, सिंचन आणि कीड-रोग नियंत्रण यांवर अवलंबून असते.
- योग्य व्यवस्थापन केल्यास प्रत्येक झाडापासून साधारण ४० ते १०० किलोग्रॅम किंवा त्यापेक्षा अधिक उत्पादन मिळू शकते.
- सुधारित वाणांपासून अधिक उत्पादन मिळण्याची शक्यता असते.
- संतुलित खत व्यवस्थापन आणि ठिबक सिंचनामुळे उत्पादनात वाढ होते.
- नियमित छाटणी व योग्य कीड-रोग नियंत्रणामुळे फळांची गुणवत्ता सुधारते.
- दर्जेदार उत्पादनामुळे बाजारात अधिक आर्थिक लाभ मिळतो.
निष्कर्ष
पेरू शेती बागायती ही दीर्घकालीन, टिकाऊ आणि अत्यंत फायदेशीर फळबाग आहे.
योग्य जमीन निवड, माती परीक्षण, दर्जेदार रोपे, शास्त्रीय लागवड संतुलित खत व्यवस्थापन, ठिबक सिंचन, नियमित छाटणी, वेळेवर कीड व रोग नियंत्रण आणि योग्य वेळी फळांची काढणी या सर्व बाबींचे नियोजनपूर्वक पालन केल्यास शेतकरी अनेक वर्षे भरघोस व दर्जेदार उत्पादन घेऊ शकतात.
आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचा वापर, सुधारित वाणांची निवड, सेंद्रिय शेतीचा अवलंब आणि बाजारपेठेचा सातत्याने अभ्यास केल्यास पेरू शेती बागायतीमधून अधिक उत्पादन.
उत्कृष्ट दर्जा आणि चांगला आर्थिक नफा मिळविणे शक्य आहे.
त्यामुळे पेरू शेती हे आजच्या काळातील शेतकऱ्यांसाठी एक महत्त्वाचे आणि विश्वासार्ह नगदी फळपीक मानले जाते.
Top of Form
Bottom of Form